نقش گمرک در اقتصاد و کنترل ارزی ایران
گمرک در ایران نهادی دولتی است که وظیفه کنترل عبور و مرور کالاها در مرزها، وصول حقوق و عوارض و اجرای قانون امور گمرکی و مقررات اجرایی آن را بر عهده دارد. این سازمان بازوی عملیاتی سیاستهای تجاری کشور است و تصمیمات کلان اقتصادی را به سطح کنترلهای مرزی منتقل میکند.
اهمیت گمرک در ایران فراتر از انجام تشریفات مرزی است. در ادامه سه دلیل مهم اهمیت آن را آوردهایم:
مدیریت ارز و تسویه مالی: ثبت اظهارنامه گمرکی باعث فعالشدن عملیات بانک مرکزی برای تسویه تعهدات ارزی میشود. عدم رعایت رویهها و دستورالعملهای گمرکی میتواند منجر به ایجاد بدهیهایی شود که «تعهد ارزی» نامیده میشوند و پیامدهای شدید بانکی و حقوقی بههمراه دارند.
حمایت اقتصادی: گمرک با اعمال تعرفههای مشخص و محدودیتهای گروه چهارم طبق آییننامههای گمرکی کشور، از صنایع داخلی حمایت میکند و مستقیماً بر امکان ورود کالاهای خارجی به بازار اثر میگذارد.
اجرای قانونی (خطاهای اداری و مقابل قاچاق): در چارچوب ضوابط گمرکی ایران، گمرک میان خطاهای اداری و نیت مجرمانه تفاوت قائل میشود. این تفاوت کالای قاچاق را از تخلفات و اشتباهات معمول جدا کرده و با قاچاقچیان مبارزه میکند.
مروری بر سازمان گمرک ایران و چارچوب قانونی آن
مرجع اصلی نظارت بر تمامی فعالیتهای مرزی در ایران، سازمان گمرک جمهوری اسلامی ایران (IRICA) است. این سازمان تحت نظارت وزارت امور اقتصادی و دارایی فعالیت میکند.
چارچوب قانونی گمرک ایران عمدتاً بر دو سند اصلی استوار است:
- قانون امور گمرکی (۱۳۹۰): این قانون، اختیارات سازمان گمرک، حقوق بازرگانان و قواعد اساسی ارزشگذاری و طبقهبندی کالاها را تعریف میکند.
- قانون صادرات و واردات جمهوری اسلامی ایران: مقررات این قانون که هر سال براساس تقویم ایرانی بهروزرسانی میشود، قواعد بازی مشخص برای هر سال را تعیین میکند و شامل اقلام ممنوعه و تغییرات تعرفهای است.
این ساختار قانونی با سامانه Electronic Patch Line (EPL) پشتیبانی میشود، سیستمی که ترخیص کالا را دیجیتالی کرده و چارچوب قانونی گمرک ایران را دادهمحور و یکپارچه با دیگر نهادهای دولتی مانند بانک مرکزی و وزارت صنعت، معدن و تجارت میکند.
انواع رویههای گمرکی در ایران: چارچوب استراتژیک
رویۀ گمرکی به مجموعه قواعد و مراحل قانونی برای ورود، خروج، ترانزیت یا نگهداری موقت کالا در مرزهای کشور گفته میشود. درک رویهها و دستورالعملهای گمرکی در ایران برای تعیین تکالیف مالی و حقوقی هر محموله ضروری است. براساس چارچوب قانونی گمرک ایران، کالاهایی که وارد یا خارج کشور میشوند، به چند رویه متمایز تقسیم میشوند که هرکدام تحت مادههای مشخص قانون امور گمرکی و مقررات اجرایی آن قرار دارند.
واردات قطعی
واردات قطعی رایجترین رویه برای کسبوکارهایی است که کالا را برای مصرف داخلی به ایران وارد میکنند. براساس مقررات گمرکی ایران، این فرایند شامل پرداخت حقوق و عوارض گمرکی، مالیات و سود بازرگانی (سود تجاری) است.
برای ترخیص کالا در این رویه، واردکننده درخواست ثبت سفارش را ارائه میدهد و اطلاعات کالا، مقدار و ارزش آن را اعلام میکند. سپس وزارت صنعت، معدن و تجارت (صمت) ثبت سفارش را صادر میکند. سپس واردکننده میتواند برای تخصیص ارز به بانک مرکزی مراجعه کرده و مراحل ترخیص را ادامه دهد.
- نکته مهم: کد HS کالا باید دقیق اعلام شود؛ هر مغایرتی ممکن است منجر به جریمههای سنگین تحت عنوان «تخلفات گمرکی» شود.
صادرات قطعی
صادرات قطعی شامل ارسال دائمی کالاهای ایرانی یا فرآوریشده به مقاصد خارجی است. دولت ایران مشوق صادرات غیرنفتی است و به همین دلیل برای آن تسهیلات خاصی در نظر میگیرد. اکثر صادرات قطعی از مالیاتها و عوارض داخلی معاف هستند تا رقابتپذیری بینالمللی افزایش یابد.
- قوانین گمرکی: صادرکنندگان باید از قانون صادرات و واردات ایران پیروی کنند که گاهی محدودیتهایی برای صادرات برخی مواد اولیه اعمال میکند تا تأمین بازار داخلی حفظ شود.
واردات و صادرات موقت
کالاهایی که بهمدت محدود وارد ایران میشوند، مانند ماشینآلات پروژههای عمرانی، اقلام نمایشگاهی یا مواد اولیه برای پردازش و صادرات مجدد، از رویه ترخیص موقت استفاده میکنند.
همچنین کالاهای ایرانی که به خارج از کشور فرستاده میشوند برای تعمیر، پردازش یا نمایش در نمایشگاهها و قرار است دوباره به ایران بازگردند، مشمول صادرات موقت هستند.
در این موارد، بهجای پرداخت کامل حقوق و عوارض، بازرگانان معمولاً ضمانت بانکی یا ودیعه به گمرک ارائه میکنند.
رویههای ترانزیت
با توجه به موقعیت استراتژیک ایران، این کشور یک مسیر حیاتی برای تجارت بینالملل است. بسیاری از تجار و بازرگانان کالاهای خود را از مسیر ایران به کشورهای اروپایی یا حوزه خلیج فارسی انتقال میدهند. به همین دلیل هم رویههای ترانزیت در قوانین گمرک ایران بسیار مهم هستند.
ترانزیت خارجی: کالاهایی که از یک کشور خارجی به کشور دیگر از مسیر ایران منتقل میشوند در بندر ورودی مهر و موم شده و از طریق سامانه EPL تا خروج از کشور رصد میشوند. این کالاها از پرداخت عوارض معمول معاف هستند اما نیازمند ارائه تضمین ترانزیت هستند.
ترانزیت داخلی: این رویه اجازه میدهد کالاهای ترخیصنشده از یک دفتر گمرکی ایران (مثلاً بندر شهید رجایی) به دفتر دیگری (مثلاً گمرک غرب تهران) منتقل شوند تا ترخیص نهایی انجام شود. این کار معمولاً برای نزدیکترکردن کالا به مقصد نهایی یا انبارهای اختصاصی انجام میشود.
&&
مراحل ترخیص گمرکی واردات در ایران
مراحل ترخیص کالاهای وارداتی در ایران شامل مراحل قانونی و اجرایی است که کالا برای واردشدن به بازار داخلی باید طی کند. براساس قوانین گمرک ایران، یک کالا برای ترخیص باید مراحل زیر را طی کند:
- پیش ثبت سفارش و تخصیص ارز: واردکننده باید قبل از ورود کالا، ثبت سفارش را در سامانه پنجره واحد تجارت فرامرزی انجام دهد و ارز مورد نیاز را از بانک مرکزی تأمین کند.
- اظهار و ارسال مدارک: پس از ورود به گمرک، اظهارنامه و مدارک تجاری و حملونقل به سامانه EPL ارسال میشود و اطلاعات با ضوابط گمرکی ایران تطبیق داده میشود.
- بررسی اسناد و ارزشگذاری: گمرک اسناد را بررسی میکند؛ در صورت نیاز، کالا ممکن است به مسیرهای کنترل ریسک (سبز، زرد، قرمز) ارجاع شود که هرکدام سطح بررسی متفاوتی دارند.
- محاسبه و پرداخت حقوق و عوارض: براساس قانون امور گمرکی و مقررات اجرایی آن حقوق ورودی، سود بازرگانی و مالیاتها محاسبه و پرداخت میشود.
- اخذ مجوز خروج: پس از تسویه حساب و تأیید گمرک، مجوز سبز (Parvaneh) صادر و کالا میتواند از محدوده گمرکی خارج شود.
مراحل ترانزیت گمرکی در ایران
ترانزیت گمرکی یعنی انتقال کالاهایی که هنوز ترخیص قطعی نشدهاند تحت نظارت گمرکی از یک مرز یا گمرک به گمرک و یا مرز دیگر، آن هم از طریق خاک ایران و بدون ورود نهایی به بازار.
این روند که براساس رویههای ترانزیتی و توافقهای بینالمللی اجرا میشود، شامل ارائه اظهارنامه ترانزیت، تضمین (ضمانت بانکی یا ودیعه) و نظارت بر مسیر و زمان عبور کالاست. اگر کالا در مسیر یا قبل از خروج از کشور باز شود یا مهر و موم آسیب ببیند، ممکن است مشمول بررسی بیشتر و حتی مقررات قاچاق شود.
طبقهبندی و ارزشگذاری کالا در گمرک ایران (HS Code و سیستم TSC)
در فرآیند ترخیص کالا، طبقهبندی و ارزشگذاری صحیح مهمترین بخش انطباق با قوانین گمرکی ایران است. گمرک براساس همین دو عامل تصمیم میگیرد چه میزان حقوق و عوارض باید پرداخت شود و آیا کالا بدون مشکل ترخیص میشود یا وارد مسیرهای بررسی و جریمه خواهد شد. هر اشتباه در این مرحله معمولاً به تأخیر، افزایش هزینه و حتی تخلف گمرکی منجر میشود.
طبقهبندی کالا با کد HS
در چهارچوب قانون امور گمرکی و مقررات اجرایی آن، تمام کالاها باید با استفاده از کد HS طبقهبندی شوند. ایران از سیستم هماهنگ جهانی HS استفاده میکند، اما در آییننامههای گمرکی کشور و قانون صادرات و واردات، برای بسیاری از کالاها زیرشاخههای ملی با کدهای ۸ رقمی تعریف شده است. این کدها تعیینکننده نرخ دقیق تعرفه، محدودیتها و مجوزهای مورد نیاز هستند. انتخاب نادرست کد HS یکی از شایعترین دلایل اختلاف با گمرک محسوب میشود.
ارزشگذاری کالا و نقش سیستم TSC
پس از تعیین کد HS، نوبت به ارزشگذاری میرسد. برای جلوگیری از کماظهاری، گمرک ایران از سیستم TSC (Tariff System Customs) استفاده میکند. این سیستم شامل بانک اطلاعاتی ارزشهای مورد قبول برای انواع کالاهاست. اگر ارزش اعلامشده در فاکتور تجاری کمتر از مقدار ثبتشده در TSC باشد، گمرک میتواند ارزش کالا را اصلاح کرده و حقوق و عوارض را براساس دادههای خود محاسبه کند.
محاسبه حقوق و عوارض واردات
حقوق ورودی در ایران معمولاً از دو بخش تشکیل میشود. حقوق گمرکی که رقم ثابتی است و سود بازرگانی که متغیر بوده و براساس سیاستهای گمرکی ایران تعیین میشود. این مبالغ بهصورت درصدی از ارزش CIF کالا (هزینه، بیمه و حمل) محاسبه میشوند.
مجوزها و استانداردهای الزامی برای ترخیص کالا
در کنار قوانین گمرکی ایران، بسیاری از کالاها برای ترخیص نیازمند دریافت مجوز ورود از نهادهای تخصصی خارج از گمرک هستند. بدون این مجوزها، حتی در صورت تکمیل تشریفات گمرکی، ترخیص کالا امکانپذیر نیست.
سازمان ملی استاندارد ایران (ISIRI)
اغلب کالاهای صنعتی، برقی، الکترونیکی و قطعات خودرو باید با استانداردهای ملی ایران مطابقت داشته باشند. در بسیاری از موارد، ارائه گواهی بازرسی (IC) از شرکتهای معتبر بینالمللی مانند SGS یا Intertek الزامی است.
سازمان غذا و دارو (IFDA)
کالاهای خوراکی، آرایشی و بهداشتی و دارویی مشمول دریافت مجوز بهداشتی از سازمان غذا و داروی ایران هستند. بدون این مجوز، کالا حتی اجازه ورود به چرخه بررسی گمرکی را ندارد.
قرنطینه گیاهی و دامی
محصولات کشاورزی، دامی و فرآوردههای مرتبط تحت نظارت سختگیرانه قرنطینهای وزارت جهاد کشاورزی قرار دارند. این کالاها باید مراحل بازرسی گیاهی یا دامی را طبق ضوابط گمرکی ایران طی کنند.
مناطق آزاد تجاری در مقایسه با سایر بخشها
ایران از طریق مناطق آزاد تجاری (FTZ) و مناطق ویژه اقتصادی (SEZ) مزایای خاصی برای تجارت بینالمللی فراهم کرده است. این مناطق تحت چارچوب قانونی متفاوتی نسبت به سرزمین اصلی فعالیت میکنند. مهمترین مناطق آزاد ایران شامل کیش، قشم، چابهار، انزلی و اروند هستند.
مزایای گمرکی مناطق آزاد:
- ورود بدون پرداخت حقوق گمرکی: کالاهایی که برای مصرف یا نگهداری در محدوده منطقه آزاد وارد میشوند، از پرداخت حقوق و عوارض واردات معاف هستند.
- قاعده ارزش افزوده: اگر کالایی در منطقه آزاد با استفاده از درصدی از مواد اولیه داخلی تولید یا فرآوری شود، هنگام ورود به بقیه نقاط کشور مشمول کاهش قابلتوجه تعرفه خواهد شد.
- تسهیل ترانزیت و صادرات مجدد: مناطق آزاد بهعنوان هابهای لجستیکی عمل میکنند و فرآیند صادرات مجدد در آنها سادهتر و سریعتر از سرزمین اصلی است.
ضرورت استفاده از مشاوره و خدمات تخصصی گمرک
پیچیدگی چارچوب قانونی گمرک ایران بهگونهای است که حتی یک خطای کوچک در ثبت اطلاعات در سامانه EPL میتواند به جریمههای سنگین یا حتی توقیف محموله منجر شود. در چنین فضایی، نقش یک کارگزار حرفهای گمرک صرفاً انجام امور لجستیکی نیست، بلکه مدیریت ریسک گمرکی هم هست.
کار با قانون صادرات و واردات و آییننامههای گمرکی کشور نیازمند همکاری با مجموعهای است که هم متن قانون را بشناسد و هم با واقعیت اجرایی مرزها و رویههای عملی گمرک آشنا باشد. استفاده از خدمات یک کارگزار رسمی ترخیص کالا در ایران کمک میکند کدهای HS بهدرستی انتخاب شوند، ارزشگذاری کالا قابل دفاع باشد و فرآیند واردات یا ترانزیت بدون توقف و در چارچوب ضوابط گمرکی ایران انجام شود.
