تعریف صادرات و واردات: مفاهیم پایه و انواع آن‌ها

صادرات و واردات تنها به معنای جابه‌جایی کالا نیستند، بلکه جریانی از سرمایه، تکنولوژی و تعهدات حقوقی میان کشورها محسوب می‌شوند. در حقوق تجارت ایران، این مفاهیم براساس «قانون صادرات و واردات» به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شوند که هرکدام قوانین مالیاتی و گمرکی خاص خود را دارند.

الف) صادرات (Export)

صادرات به معنای ارسال کالا یا خدمات از قلمرو گمرکی یک کشور به مقاصد خارج از آن کشور است. انواع صادرات در جدول زیر نمایش داده شده‌اند:

ب) واردات (Import)

واردات به معنای ورود کالا یا خدمات تولیدشده در کشورهای دیگر به قلمرو گمرکی ایران است. انواع واردات در نظام گمرکی ایران عبارتند از:

ج) دسته‌بندی از نظر ماهیت (فیزیکی در مقابل غیرفیزیکی)

تجارت ایران در قوانین صادرات و واردات محدود به کالا نیست؛ خدمات و محصولات دانش‌بنیان نقش پررنگی دارند.

نکته کلیدی: تشخیص دسته کالا یا خدمت، اولین قدم برای برآورد هزینه‌ها و زمان ترخیص است. برای مثال، واردات موقت می‌تواند نقدینگی شرکت را حفظ کند، زیرا نیاز به پرداخت حقوق ورودی سنگین در بدو ورود ندارد.

آشنایی با قوانین صادرات و واردات در ایران

قوانین صادرات و واردات در ایران بر پایه قانون مقررات صادرات و واردات مصوب ۴ مهر ۱۳۷۲ مجلس شورای اسلامی (با ۲۴ ماده و تبصره‌های متعدد) استوار است. این قانون چهارچوب اصلی تجارت خارجی کشور را تعیین می‌کند و آیین‌نامه اجرایی آن در سال ۱۳۷۳ توسط هیئت وزیران تصویب شده است. این قانون و آیین‌نامه با اصلاحات متعدد بعدی (از جمله اصلاحات سال‌های اخیر مانند ۱۴۰۴) به‌روزرسانی می‌شود تا با سیاست‌های اقتصادی، تحریم‌ها و نیازهای بازار هماهنگ گردد.

هر سال، کتاب مقررات صادرات و واردات (معروف به کتاب تعرفه گمرکی) توسط سازمان توسعه تجارت ایران منتشر می‌شود که شامل آخرین تعرفه‌ها، شرایط واردات/صادرات و فهرست کالاها است. نسخه سال ۱۴۰۴ این کتاب مرجع رسمی برای فعالان اقتصادی محسوب می‌شود و تغییرات آن مانند اصلاح تعرفه‌ها یا تسهیلات ارزی را منعکس می‌کند.

نقش نهادهای کلیدی

نهادهای کلیدی که در قوانین صادرات و واردات، شامل موارد زیر هستند:

• وزارت صنعت، معدن و تجارت (وزارت صمت): نهاد اصلی سیاست‌گذاری در تجارت خارجی. وظایف آن شامل تدوین مقررات کلی، صدور مجوزهای ثبت سفارش واردات و.... است. سازمان توسعه تجارت ایران (زیرمجموعه وزارت صمت) مسئولیت اجرای عملی، انتشار کتاب مقررات و بخش‌نامه‌ها را بر عهده دارد.

• گمرک جمهوری اسلامی ایران: نهاد اجرایی زیر نظر وزارت امور اقتصادی و دارایی است. نقش اصلی آن اعمال تشریفات گمرکی، اخذ حقوق ورودی و عوارض، ترخیص کالا، مبارزه با قاچاق، و نظارت بر ترانزیت است. گمرک قوانین مصوب وزارت صمت را اجرا می‌کند و سامانه‌هایی مانند پنجره واحد تجارت فرامرزی (EPL) را مدیریت می‌نماید.

سایر نهادها مانند بانک مرکزی (برای تخصیص ارز)، سازمان استاندارد، وزارت جهاد کشاورزی و وزارت بهداشت نیز در موارد مشروط نقش مجوزدهنده دارند.

دسته‌بندی کالاهای صادراتی و وارداتی

براساس ماده‌های ۲ و ۳ قانون مقررات صادرات و واردات، کالاها در ایران به سه دسته اصلی تقسیم می‌شوند که هرکدام قواعد و شرایط خاص خود را دارند. لازم به ذکر است که در برخی اصلاحات قدیمی، چهار دسته ذکر شده بود، اما نسخه فعلی قانون و آیین‌نامه اجرایی تنها همین سه دسته را به رسمیت می‌شناسد.

۱. کالای مجاز

کالاهایی هستند که صادرات یا واردات آن‌ها با رعایت ضوابط عمومی گمرکی، بدون نیاز به مجوز خاص امکان‌پذیر است. اکثر کالاهای تجاری روزمره، مواد اولیه صنعتی و محصولات عمومی مصرفی در این گروه قرار می‌گیرند.

۲. کالای مشروط

کالاهایی که واردات یا صادرات آن‌ها مشروط به کسب مجوز از سازمان‌های ذی‌ربط است. هدف از این محدودیت‌ها، حمایت از تولید داخلی، حفظ سلامت عمومی، یا رعایت ملاحظات زیست‌محیطی و امنیتی است. برای مثال، محصولات غذایی و کشاورزی نیاز به مجوز وزارت جهاد کشاورزی دارند، کالاهای صنعتی باید از سازمان استاندارد تأییدیه دریافت کنند و داروها یا تجهیزات پزشکی نیازمند مجوز وزارت بهداشت هستند.

۳. کالای ممنوع

کالاهایی که ورود یا خروج آن‌ها به دلایل شرعی، امنیتی، بهداشتی یا اقتصادی به‌طور کامل ممنوع است. این دسته شامل مواد مخدر، اسلحه، کالاهای حرام شرعی، اشیای عتیقه فرهنگی، و برخی کالاهای لوکس یا کالاهایی است که تولید داخلی مشابه دارند. فهرست کالاهای ممنوع و محدودیت‌های موقت، مانند محدودیت صادرات برخی محصولات کشاورزی در فصل برداشت، هر سال در کتاب مقررات صادرات و واردات به‌روزرسانی می‌شود و تغییرات آن از طریق سامانه جامع تجارت اعلام می‌گردد.

مجوزها و مدارک لازم برای شروع فعالیت صادرات و واردات

برای شروع فعالیت قانونی در صادرات و واردات در ایران، داشتن کارت بازرگانی پایه و الزامی است. این کارت طبق قانون مقررات صادرات و واردات توسط اتاق بازرگانی صادر و توسط وزارت صنعت، معدن و تجارت (صمت) تأیید می‌شود/ فرآیند دریافت آن از طریق سامانه جامع تجارت (ntsw.ir) یا درگاه ملی مجوزها (mojavez.ir) انجام می‌گیرد. رتبه‌بندی کارت بازرگانی در سال ۱۴۰۴ برای ادامه فعالیت حرفه‌ای صادراتی الزامی شده است. 

مجوزهای خاص داخلی

• بسته به نوع کالا، برخی مجوزهای اضافی لازم است:
• گواهی بهداشت: برای کالاهای غذایی، دارویی و بهداشتی از وزارت بهداشت.
• گواهی استاندارد: برای کالاهای صنعتی و محصولات مشمول استاندارد از سازمان ملی استاندارد.
• قرنطینه دامی و نباتی: برای محصولات کشاورزی و دامی از سازمان دام‌پزشکی و سازمان حفظ نباتات.
• شناسنامه فرش: برای صادرات فرش دستباف از مرکز ملی فرش ایران.
• گواهی انرژی اتمی: برای کالاهای حساس هسته‌ای یا رادیواکتیو (حسب مورد).

اسناد و مجوزهای بین‌المللی

برخی اسناد برای تسهیل تجارت و رعایت استانداردهای بین‌المللی لازم هستند:

• مجوز ترانزیت (کارنه تیر): برای حمل جاده‌ای بین‌المللی بدون توقف طولانی در گمرک.
• اعتبار اسنادی (LC): روش پرداخت بین‌المللی که ریسک معاملات را کاهش می‌دهد.
• گواهی مبدأ، بارنامه، فاکتور و بیمه‌نامه حمل: برای تأیید مبدا و شرایط حمل کالا.

نهادهای مسئول صدور مجوز

در فرآیند مجوزدهی بیش‌از ۳۰ نهاد دخیل هستند که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: صمت، سازمان توسعه تجارت، گمرک، بانک مرکزی، سازمان ملی استاندارد، وزارت بهداشت، سازمان دام‌پزشکی، سازمان حفظ نباتات، مرکز ملی فرش و سازمان انرژی اتمی. 

برای درک کامل قوانین صادرات و واردات ایران، دانستن مراحل عملیاتی گام‌به‌گام صادرات و واردات ضروری است. در ادامه، فرآیندهای اجرایی مطابق قوانین و مقررات سال ۱۴۰۴ بررسی می‌شوند.

مراحل صادرات کالا از صفر تا صد

صادرات کالا در مراحل زیر انجام می‌شود:

1. تحقیقات بازار و انتخاب کالا: شناسایی بازار هدف، تحلیل نیاز مشتریان، رقبا و فرصت‌ها. 
2. برنامه بازاریابی و فروش: تدوین استراتژی قیمت، تبلیغات، کانال توزیع و... . 
3. اخذ مجوزها و مدارک: دریافت کارت بازرگانی و سایر مجوزها از مراجع مربوطه
4. عقد قرارداد فروش: مذاکره و امضای قرارداد با خریدار خارجی، صدور پروفرما اینویس و تعیین روش پرداخت (پیش‌پرداخت، LC یا تهاتر).
5. دریافت پول: مدیریت ریسک بانکی و تحریم، استفاده از صرافی‌های معتبر، تهاتر یا ارز حاصل از صادرات دیگران.
6. بیمه و بازرسی کالا: اخذ بیمه‌نامه حمل و گواهی بازرسی کیفیت و کمیت از شرکت‌های معتبر.
7. حمل‌ونقل: انتخاب روش حمل (دریایی، هوایی، جاده‌ای) و صدور بارنامه و پکینگ لیست.
8. ترخیص گمرکی و خروج کالا: اظهار الکترونیکی در سامانه EPL، پرداخت عوارض صادراتی و دریافت پروانه صادراتی.

مراحل واردات کالا از صفر تا صد

واردات کالا براساس قوانین صادرات و واردات ایران در مراحل زیر است:

1. انتخاب کالا و تامین‌کننده: تحقیقات بازار برای انتخاب کالای مجاز و تامین‌کننده معتبر خارجی.
2. ثبت سفارش در سامانه جامع تجارت: بارگذاری پیش‌فاکتور، مشخصات کالا و تامین‌کننده، اخذ مجوزهای لازم و دریافت کد ۸ رقمی ثبت سفارش.
3. تخصیص ارز: درخواست ارز از بانک مرکزی (نیما، ارز اشخاص، ارز حاصل از صادرات یا تهاتر)
4. پرداخت بین‌المللی: انتقال وجه از طریق بانک‌ها، صرافی‌ها یا روش‌های جایگزین تحریم
5. حمل و بیمه کالا: انتخاب روش حمل (دریایی، هوایی، جاده‌ای) و بیمه براساس Incoterms (CIF، CIP یا FOB).
6. ترخیص گمرکی: اظهار کالا در سامانه EPL، پرداخت حقوق ورودی، سود بازرگانی و عوارض، بازرسی و اخذ مجوز ترخیص.
7. تحویل و استفاده از کالا: حمل داخلی به انبار، اعلام ترخیص در سامانه جامع تجارت و آماده‌سازی برای فروش یا تولید.

نکته عملی: انتخاب Incoterms مناسب و همکاری با ترخیص‌کار حرفه‌ای ریسک تحریم‌ها و تأخیرها را کاهش می‌دهد.

تعرفه‌های گمرکی، حقوق ورودی و هزینه‌ها

تعرفه‌های گمرکی در ایران براساس سیستم هماهنگ‌شده توصیف و کدگذاری کالا (HS Code) تعیین می‌شوند. این سیستم بین‌المللی، کالاها را در سطوح ۶، ۸ یا ۱۰ رقمی طبقه‌بندی می‌کند و مبنای محاسبه، حقوق ورودی است. هر کالا یک کد HS منحصربه‌فرد دارد که در کتاب مقررات صادرات و واردات (منتشرشده سالانه توسط سازمان توسعه تجارت ایران) مشخص شده و شامل درصد حقوق گمرکی، سود بازرگانی و شرایط واردات/صادرات است.

حقوق ورودی و اجزای آن

براساس قانون امور گمرکی (ماده ۴۱)، حقوق ورودی شامل دو بخش اصلی است:

1. حقوق گمرکی: ثابت و معادل ۴ درصد ارزش گمرکی (CIF: ارزش کالا + بیمه + حمل) برای اکثر کالاها. (برای کالاهای اساسی، دارو و نهاده‌های دامی در سال ۱۴۰۴ به ۱ درصد کاهش یافته است.)
2. سود بازرگانی: متغیر و توسط هیئت وزیران تعیین می‌شود. این بخش اصلی تفاوت تعرفه‌ها را ایجاد می‌کند و بسته به کالا از ۰ درصد (برای مواد اولیه) تا بیش‌از ۱۰۰ درصد (برای کالاهای لوکس مانند برخی خودروها) متغیر است.
3. مجموع حقوق گمرکی + سود بازرگانی = حقوق ورودی (که اغلب بین ۴ تا ۲۶ درصد برای کالاهای معمولی، اما بالاتر برای موارد خاص است).

عوارض و هزینه‌های اضافی

علاوه‌بر حقوق ورودی، هزینه‌های زیر اعمال می‌شود:

1. مالیات بر ارزش افزوده (VAT): ۱۰ درصد از مجموع ارزش گمرکی + حقوق ورودی (برای کالاهای اساسی، ۱ درصد نقدی + ۹ درصد تعهدی).
2. عوارض هلال احمر: ۱ درصد از حقوق ورودی.
3. عوارض سایر نهادها: مانند عوارض پسماند (نیم در هزار ارزش گمرکی) یا عوارض شهرداری در موارد خاص.
4. هزینه‌های جانبی: انبارداری، بارگیری، تخلیه، بازرسی، آزمایش و هزینه‌های حمل داخلی (این‌ها ثابت نیستند و بسته به گمرک و مدت توقف متفاوت‌اند).

نقش شرکت‌های لجستیکی در صادرات و واردات ایران

شرکت‌های لجستیکی پل اصلی میان تولیدکنندگان، صادرکنندگان، واردکنندگان و نهادهای گمرکی هستند و نقش حیاتی در تسهیل تجارت بین‌المللی ایفا می‌کنند. این شرکت‌ها خدمات یکپارچه‌ای ارائه می‌دهند که شامل برنامه‌ریزی حمل‌ونقل، مدیریت اسناد، ترخیص گمرکی، بیمه کالا، انبارداری و ردیابی محموله‌ها است. در ایران، به‌دلیل تحریم‌ها، محدودیت‌های ارزی و پیچیدگی‌های زیرساخت حمل‌ونقل، استفاده از این شرکت‌ها برای کاهش ریسک‌ها، بهینه‌سازی هزینه‌ها و کوتاه‌ترکردن زمان تحویل ضروری است.

یکی از نمونه‌های برجسته در ایران، شرکت کشتیرانی و حمل‌ونقل جنوب آریا (SASCO) است. اگر قصد صادرات و واردات را دارید، ساسکو به‌خوبی از قوانین صادرات و واردات ایران آگاهی دارد.